https://hsb.quran.ac.ir/ Humanities studies based on the Quran en daily 1 Mon, 18 Mar 2024 00:00:00 +0330 Mon, 18 Mar 2024 00:00:00 +0330 https://hsb.quran.ac.ir/article_192836.html علوم انسانی آن گاه که بر اساس قرآن پایه ریزی شود و یا گزاره های مورد بررسی آن آیات قرآن کریم باشد، اعتبار می یابد و در راستای استکمال علم و دین و سعادت انسان خواهد بود. در همین راستا ظرفیت زبانی قرآن از اهمیت بسزایی در راستای علوم انسانی قرآن بنیان برخوردار است چرا که این کتاب آسمانی ظرفیت لازم را برای تولید و همچنین تطبیق بسیاری از علوم انسانی از جمله علوم ادبی دارد. در علوم ادبی و بویژه بلاغت، بهره جویی از روش تصویر سازی، دریچه ای نو به فصاحت زبان می گشاید و قرآن با فصیح ترین مباحث زبانی و با رویکردی هدایتی، از ظرفیت صور خیال مخاطبان خود حداکثر بهره برداری را می کند. در این میان تجسیم یکی از مهمترین مؤلفه های تصویر پردازی قرآن است که با جان بخشی و تجسم امورمعنوی وانتزاعی در قالبی مادی و هیأتی محسوس، مفاهیم و مضامین مورد نظر را با بیانی واضح و روشن تبیین نموده و آگاهی لازم را در مسیر کمال به انسان ها می دهد. پژوهش حاضر با روش توصفی- تحلیلی ضمن استمداد از صنعت تصویر سازی و مولفه های اصلی آن همچون حرکت، تشخیص، خیال، عاطفه، تجسیم و...، مضامین و درونمایه های پرتکرار قرآنی همچون کفر، شرک ، غیبت و... را مورد بررسی قرار داده و به مخاطب کمک می کند از رهگذر این صنعت زبانی، مفاهیم قرآن بنیان بخصوص مفاهیم اخلاقی و اعتقادی به گونه ای ملموس و واقعی درک کند. . https://hsb.quran.ac.ir/article_227698.html . This article aims to accurately explain the theoretical and ontological foundations of the Quran-based humanities and to provide a clear framework for transforming Quranic concepts into practical models in fields such as economics, psychology, and Islamic sociology. The main issue is to present a coherent model to explain the characteristics of the worlds of existence and transform them into indicators of the humanities based on Quranic principles in order to reduce the theoretical and strategic vacuum in the field of Islamic humanities. The method of this research is descriptive-analytical and the data have been collected and interpreted with an ijtihad approach and content analysis of the texts of the Quran and Sunnah. While comparative examining philosophical and Western perspectives on ontology, the Quranic-based approach was extracted and analyzed in accordance with the needs of the humanities. The study shows that the Quranic-based approach, by emphasizing the three realms of existence (Mulk, Malkut, and Jabrout), provides the possibility of presenting a new perspective on human concepts such as nature, free will, and purposefulness. These features in modeling the humanities give an important place to the "holistic human" based on revelation and the manifestation of divine goals, and lead to the redefinition of fundamental concepts in psychology, economics, and sociology from a monotheistic perspective. The results of the research indicate that extracting behavioral indicators and practical models from the ontological foundations of the Quran has the potential to become practical models of the humanities. https://hsb.quran.ac.ir/article_230604.html مطالعات قرآن‌بنیان به دلیل اهمیت محوری قرآن کریم در هدایت دینی و اخلاقی مسلمانان، نیازمند روش‌شناسی‌های عمیق و جامع است. روش‌های سنتی تفسیری در مواجهه با مقتضیات اجتماعی و فکری معاصر، محدودیت‌هایی دارند. در این میان، هرمنوتیک به‌عنوان دانشی میان‌رشته‌ای امکان تحلیل عمیق‌تر پیام‌های قرآن را فراهم کرده و بستری برای پاسخ‌گویی به چالش‌های مدرن فراهم می‌کند. پژوهش حاضر با استفاده از ابزارهای هرمنوتیکی، چارچوبی را پیشنهاد می‌دهد که تلفیقی از روش‌های تفسیری سنتی و رویکردهای نوین است. این چارچوب، ضمن حفظ اصالت روش‌های سنتی، پیام‌های قرآن را با زمینه‌های فرهنگی، تاریخی و نیازهای معاصر تطبیق می‌دهد. نتایج نشان می‌دهد که رویکرد هرمنوتیکی می‌تواند محدودیت‌های تفاسیر پیشین را کاهش داده و روشی پویا برای تفسیر لایه‌های مختلف قرآن ارائه دهد. پیشنهاد نهایی این پژوهش، طراحی یک مدل گام‌به‌گام برای مطالعات قرآن‌بنیان است که بر تعامل متن، مفسر و زمینه‌های نزول تأکید دارد. کلیدواژه: هرمنوتیک قرآن‌بنیان، روش‌شناسی جامع تفسیر، پیش‌فهم و دایره هرمنوتیکی، مطالعات تفسیری معاصر https://hsb.quran.ac.ir/article_230605.html چکیده فقه قرآن‌بنیان بر رجوع حداکثری به قرآن کریم در استنباط احکام شرعی تأکید دارد. این جریان فقهی به ویژه در امامیه همواره در کنار خوانش رسمی از فقه که بر نقش حداکثری روایات در کشف گزاره‌های فقهی تأکید داشت، به عنوان خوانشی مرجوح تلقی می‌شد. بررسی و تحلیل گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهد که از گذشته تاکنون برخی از فقهای امامیه، متأثر از برخی فضاهای گفتمانی موجود در جامعه، به فقه قرآن‌بنیان روی آورده‌اند. به نظر می‌رسد یکی از مهمترین عوامل چنین رویکردی حاکمیتِ گفتمان وحدت و تأکید بر گفت و شنود فقهی بین مذاهب اسلامی بوده است. حاکمیت چنین فضایی بر بغداد در سالهای پایانی سده چهارم و سال‌های نخست سده پنجم هجری، و بر حِلّه در سده ششم هجری باعث شد تا فقهای امامی بر ضرورت به کارگیری اجتهاد در فرایند استنباط احکام شرعی و توجه به قرآن در این فرایند تأکید کنند. از دیگر عوامل توجه به فقه قرآن محور به ویژه در سده اخیر، یکی حضور برخی گفتمانها همچون قرآنیون می باشد که برخی، تنها قرآن کریم را مصدر تشریع می دانند و دیگری پیروزی انقلاب اسلامی و شکل گیری فقه نظام محور می باشد، که ضمن حفظ پیوند خویش با فقه سنتی، تلاش می کند در کشف احکام قرآنی بیشترین رجوع را به قرآن کریم داشته باشد. https://hsb.quran.ac.ir/article_230606.html مطالعات علوم انسانی قرآن‌بنیان در سال‌های اخیر به‌عنوان یکی از محورهای مهم تحول در علوم انسانی مورد توجه قرار گرفته‌اند. با وجود رشد نسبی در این حوزه، شواهد متعددی از انحرافات روشی و محتوایی در مسیر این مطالعات مشاهده می‌شود که می‌تواند اعتبار و اثربخشی آن را تحت‌تأثیر قرار دهد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل علل این انحراف‌ها انجام شده و تلاش دارد با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی، مهم‌ترین عوامل دخیل در بروز این آسیب‌ها را شناسایی کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که بخشی از این انحرافات ریشه در فقدان تخصص در علوم قرآنی و حدیث، بی‌توجهی به زمینه‌های تاریخی و اجتماعی نزول آیات، استفاده نادرست و گزینشی از منابع قرآنی و روایی، و تأثیرپذیری بدون نقد از نظریات و روش‌های غربی دارد. همچنین، ضعف در استفاده از روش‌های پژوهشی بومی‌سازی‌شده، عدم توجه به ویژگی‌های خاص متن قرآن، و نادیده‌گرفتن ظرفیت سیره معصومان (ع) نیز از دیگر عوامل مؤثر محسوب می‌شوند. https://hsb.quran.ac.ir/article_230609.html متون دینی مخصوصا قرآن ظرفیت بالایی در نظریه پردازی های دین دارند. در روش نظر پردازی اسلامی از منظر شهید صدر که به روش شناسی موضوعی یا واقع گرا معروف شده است پرسش های مطرح از سوی مکاتب و جوامع به متون دینی عرضه و متون دینی مورد استنطاق قرار می گیرد. این سبک مبتنی بر پیش فرض هایی مانند تاثیر جهان بینی اسلامی در نظریه پردازی، سیستمی بودن، جامعیت اسلام و... دارای چند مولفه روشی در فرایند نظریه پردازی می باشد. بررسی موضوعات مرتب شده بر اساس ترتیب نزول در قرآن نیز تفسیر موضوعی تنزیلی نام دارد. بینش سیستمی و فرایندی به موضوعات قرآن، توجه به انسجام درونی آیات در سوره ها، لزوم توجه به اغراض و اهداف بین سوره ای، تقسیم مراحل نزول سوره ها به تبع فرایند تحول مخاطبان قرآن بخشی از مولفه های مهمی است که در روش موضوعی تنزیلی مورد توجه قرار گرفته است. در این روش با پرهیز از نگاه مکانیکی به مسائل قرآنی با رویکردی فرایندی به مجموعه آیات در سیر نزول قرآن نگریسته و در بستر سیستمی یکپارچه به مهندسی معکوس و کشف گام های تحول و جری و تطبیق آن بر موضوعات مورد نظر روز اقدام می شود. دغدغه این تحقیق مقایسه تطبیقی فرایند تولید نظریه دینی از منظر این دو رویکرد در مراجعه به متن مقدس قرآن به سبک موضوعی می باشد که با روش توصیف و تحلیل انجام گرفته است. نتیجه تحقیق دربردارنده نقاط اشتراک و افتراق بین این دو رویکرد بوده که به تفصیل آمده است. https://hsb.quran.ac.ir/article_230621.html در تحلیل مسائل علوم انسانیِ قرآن‌بنیان، دو رویکرد متمایز قابل شناسایی است: نخست نگرش تک‌رشته‌ای و جزئی‌نگر که هر علم را به صورت مجزا بررسی می‌کند، و دوم بررسی نظام‌مندِ بین‌رشته‌ای که با درنظرگرفتن روابط متقابل و پیچیده بین علوم مختلف، به تبیین جامع‌تری از مفاهیم می‌پردازد. نگاه جامع‌نگر و کل‌نگرانه، ضمن ارائه تحلیلی نظام‌یافته و همه‌جانبه از مفاهیم قرآنی، با پیش‌بینی دقیق نیازهای علمی و اجتماعی، از پیچیدگی‌های تقنینی ناشی از تبصره‌ها و استثناهای مکرر در نظام‌های حقوقی و قانونگذاری می‌کاهد. این پژوهش توصیفی-تحلیلی، با روشی نظام‌مند و با تأکید بر اهمیت رویکرد کل‌نگر در مطالعات میان‌رشته‌ای قرآنی، به واکاوی عمیق ادله نظری و عملی اثبات‌کننده ضرورت این نگرش می‌پردازد. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که سیره قرآن کریم در مواجهه نظام‌مند و همه‌جانبه با پدیده‌های مختلف و نیز روش تفسیری اهل‌بیت علیهم‌السلام به عنوان مفسران برجسته وحی، مهم‌ترین مستندات و مبانی این رویکرد به شمار می‌روند. علاوه بر این، تطبیق عملی این نگرش در آثار و آرای اندیشمندان اسلامی معاصر همچون شهید صدر، امام خمینی و آیت‌الله جوادی آملی به وضوح قابل مشاهده است. تبیین این ادله و شواهد، از سویی پشتوانه‌ای نظری و متقن برای پژوهشگران این حوزه فراهم می‌آورد و از سوی دیگر مبنایی مستحکم برای تدوین روش‌شناسی نظام‌مند در استخراج، تنظیم و تطبیق علوم انسانی قرآنی در عرصه‌های مختلف اجتماعی ارائه می‌دهد. https://hsb.quran.ac.ir/article_230625.html این پژوهش به تحلیل تطبیقی الزامات عقلی در مطالعات علوم انسانی قرآن‌بنیان و فلسفه اسلامی می‌پردازد و رویکردهای این دو نظام معرفتی را در بهره‌گیری از عقل به‌عنوان ابزار تولید دانش بررسی می‌کند. مسئله اصلی تحقیق، شناسایی تفاوت‌ها و شباهت‌های نقش عقل در فرآیند فهم و تفسیر مسائل انسانی، با تمرکز بر تعامل آن با وحی و منابع معرفتی دیگر، است. روش‌شناسی تحقیق، رویکرد کیفی-تطبیقی است که داده‌ها را از منابع اولیه اسلامی نظیر قرآن کریم، احادیث معتبر و آثار برجسته فیلسوفان مسلمان گردآوری و تحلیل می‌کند. نتایج نشان می‌دهد که هر دو نظام بر جایگاه محوری عقل تأکید دارند، اما علوم انسانی قرآن‌بنیان بر تقدم وحی و تعامل هدایت‌گر عقل-وحی اصرار می‌ورزد، در حالی که فلسفه اسلامی عقل را مستقل‌تر و قادر به کشف مستقل حقایق متافیزیکی می‌داند. این افتراقات، ریشه در مبانی هستی‌شناختی متفاوت دارند و می‌توانند مبنای همگرایی برای توسعه علوم انسانی اسلامی باشند. یافته‌ها زمینه‌ساز گفت‌وگوهای علمی برای تلفیق این رویکردها و تقویت نقش عقل در چارچوب‌های معرفتی اسلامی است. https://hsb.quran.ac.ir/article_230629.html This research precisely examines the scope of extracting criminal law foundations from the Holy Quran, employing a typological and interdisciplinary approach. It aims to discover and deduce these Islamic legal principles using the *Estentaq* method, thereby laying the groundwork for coherent and practical legal frameworks based on Quranic teachings. The methodology involves analyzing Quranic verses related to criminal law through dialogue and *estentaq* with the text, integrating jurisprudential, legal, and interpretative perspectives. This process seeks to precisely identify and classify Islamic criminal law principles. An interdisciplinary approach is utilized to foster a deeper understanding by combining diverse academic disciplines. Findings indicate that the *Estentaq* method, when combined with an interdisciplinary approach, is an effective tool for extracting criminal law foundations from the Quran. This integration of jurisprudential, legal, and Quranic studies perspectives leads to a more comprehensive understanding. Furthermore, a typological analysis of these foundations enables more precise categorization and identification of general criminal law principles. Ultimately, the research concludes that this examination of Quranic criminal law foundations not only deepens our understanding of Islamic legal theory but also facilitates the development of consistent legal frameworks suited to contemporary Islamic societies. Emphasizing the practical applicability of its findings, this study contributes to the formulation of penal policies rooted in Quranic teachings across various social and legal strata. https://hsb.quran.ac.ir/article_230633.html Qur'an-based humanities,as a new paradigm within the discourse on the Islamization of knowledge,seeks to provide theoretical frameworks and practical solutions for complex human and social issues by relying on revelatory foundations.However, despite the immense conceptual capacity of the Holy Qur'an, the transition from theoretical discussions to the objective and systematic realization of these sciences is faced with a series of methodological challenges and obstacles that limit their efficacy and operational capability.The significance of resolving these issues stems from the fact that success in presenting an indigenous and effective model of the humanities—a key objective of the new Islamic civilization—is directly dependent on successfully overcoming these epistemological bottlenecks. Employing a descriptive-analytical approach and the method of conceptual analysis,the present study identifies and deconstructs these obstacles and formulates strategies to move beyond them.The findings of this analysis indicate that the challenges can be classified into four main layers:1)Conceptual challenges, arising from ambiguity in the precise definition of foundational concepts; 2) Interpretive and inferential challenges,stemming from the conflict between traditional approaches and the needs of modern sciences; 3) Historical and cultural challenges,rooted in the influence of uncritical presuppositions on the process of understanding the text;and 4) Applicational challenges,related to the gap between the theoretical and practical realms.This article ultimately argues that by formulating a"specialized and interdisciplinary methodology,"an"effective updating of Ijtihad in the humanities,"and"creating centralized educational and research infrastructures,"these obstacles can be systematically overcome, paving the way for the transformation of Qur'an-based humanities from a theoretical idea into a dynamic and impactful scientific system. https://hsb.quran.ac.ir/article_230657.html A review of the works of Martyr Sadr shows that the Holy Quran, from the point of view of this thinker, is an epistemological source for discovering and explaining the realities of human life. This approach, in fact, has set its goal to derive the theories of human sciences from the knowledge source of the Qur'an; Because science results from the accumulation of theories, and discovering and explaining the realities of human life is the same goal of human sciences. Of course, merely claiming Quranic theorizing is one thing, and methodically discovering it is another. The author of the article believes that "thematic interpretation of Sadr" is actually the method of extracting theories of Quranic humanities, at the level of basic theories of humanities. However, other theories in other layers, from the point of view of this character, have other methods. Therefore, this article aims to fill the methodological gap in Quranic humanities studies to provide a methodological explanation of the thematic interpretation of Sadr. In this regard, it is clear that Sadr's thematic interpretation has a methodological identity and this style of interpretation, in his ijtihad-scientific system, is the same method of exploring Quranic theories in the human field. In this approach, the scientific authority of the Qur'an is also established in the human sciences. In this research, ijtihad methodology is used. Also, according to the nature of the humanities of the topics, comparative strategies are used in the meta-paradigmatic scale and meta-analysis in related topics. https://hsb.quran.ac.ir/article_231450.html کنش های انسان (در یک نگاه عام)، موضوع علوم انسانی است و مبناهایی که هر نظام اندیشگی درباره انسان اتخاذ می کند، نقش مستقیمی در تلقی از موضوع علوم انسانی دارد. قرآن کریم تصویری از انسان در اختیار می گذارد که تمایزاتی بنیادین با انسان علوم انسانی مکاتب موجود دارد. «خلیفه الهی بودن انسان» یکی از این مبناهاست. تاکید بر این مبنای قرآنی محقق را وامی دارد ابتدا نقاط تلاقی مبنای خلافت الهی انسان با موضوع علوم انسانی از جمله موضوع دانش سیاست را کشف نماید؛ آنگاه تاثیر پیوندها در موضوع علوم انسانی و علم سیاست را گزارش نماید. تحقیق با این فرض که مبنای خلافت الهی در موضوع علوم انسانی تغییراتی به وجود می آورد، به روش توصیفی تحلیل تلاش می کند گزارشی از مبنای مذکور در قرآن کریم ارائه نماید، در ادامه به نقاط تلاقی «مبنای خلافت الهی» با موضوع علوم انسانی، شامل یک نقطه کلی (تاثیر پذیری کنش های بشری از ظرفیت خلافت الهی)، و سه نقطه جزیی تر (توانمندی حقیقی کنش گری متصرفانه در زمین یا کل هستی؛ داشتن ابزارهای کنش هدایتگرانه موثر بر همنوعان و مسئولیت در این گستره؛ ناممکن بودن فهم یکسان و بسیط از کنش های انسان خلیفه)دست یابد وسرانجام امتداد این مبنا در موضوع علوم سیاست را در پنج حوزه (مفهومی، وجودی، موضوعی و ارزش گذاری، جامعه آماری در تعربف موضوع) شناسایی نماید.