چکیده

فقه قرآن‌بنیان بر رجوع حداکثری به قرآن کریم در استنباط احکام شرعی تأکید دارد. این جریان فقهی به ویژه در امامیه همواره در کنار خوانش رسمی از فقه که بر نقش حداکثری روایات در کشف گزاره‌های فقهی تأکید داشت، به عنوان خوانشی مرجوح تلقی می‌شد. بررسی و تحلیل گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهد که از گذشته تاکنون برخی از فقهای امامیه، متأثر از برخی فضاهای گفتمانی موجود در جامعه، به فقه قرآن‌بنیان روی آورده‌اند. به نظر می‌رسد یکی از مهمترین عوامل چنین رویکردی حاکمیتِ گفتمان وحدت و تأکید بر گفت و شنود فقهی بین مذاهب اسلامی بوده است. حاکمیت چنین فضایی بر بغداد در سالهای پایانی سده چهارم و سال‌های نخست سده پنجم هجری، و بر حِلّه در سده ششم هجری باعث شد تا فقهای امامی بر ضرورت به کارگیری اجتهاد در فرایند استنباط احکام شرعی و توجه به قرآن در این فرایند تأکید کنند. از دیگر عوامل توجه به فقه قرآن محور به ویژه در سده اخیر، یکی حضور برخی گفتمانها همچون قرآنیون می باشد که برخی، تنها قرآن کریم را مصدر تشریع می دانند و دیگری پیروزی انقلاب اسلامی و شکل گیری فقه نظام محور می باشد، که ضمن حفظ پیوند خویش با فقه سنتی، تلاش می کند در کشف احکام قرآنی بیشترین رجوع را به قرآن کریم داشته باشد.